مقدمه اي بر اشكال دارويي
بر گرفته از کتاب "راهنمای تجویز و مصرف منطقی داروها" نوشته ی مجتبی سهروردی
اشكال دارويي ابزاري مي باشند كه مولكول هاي دارو را به محل اثر مي رسانند. اثر
فارماكولوژيك دارو مرتبط با غلظت دارو از محل اثر است كه اين اثرات شامل اثرات
سمي و ناخواسته و اثرات درماني و مفيد مي باشند. هدف درمان موفق دارويي، رساندن
غلظت مناسبي از دارو به محل مناسب مي باشد به نحوي كه بيشترين اثر درماني و
كمترين سميت حاصل گردد. برخي اشكال دارويي براي ايجاد اثر موضعي طراحي شده اند
كه اين اثرات را روي پوست و غشاهاي مخاطي از جمله چشم، بيني، معده، ركتوم، واژن
و مجاري تنفسي اعمال مي كنند. علي رغم اينكه جذب سيستميك از چنين فرمولاسيون
هايي بايد حداقل باشد ولي برخي داروها وارد جريان خون مي شوند و اثرات ناخواسته
به جا مي گذارند. اشكال دارويي زيادي طراحي شده اند كه از طريق دستگاه گوارش،
پوست و يا غشاء مخاطي قسمت هاي مختلف بدن، باعث جذب قابل توجهي از دارو به
جريان خون مي شوند.
اشكال Parenteral براي تجويز دارو از طريق تزريق به اعماق مختلف نسبت به سطح
پوست، طراحي شده اند.
جذب و توزيع دارو در بدن تا حد زيادي، تحت تاثير آزادسازي دارو از شكل دارويي و
توانايي دارو در عبور از غشاهاي بيولوژيك قرار مي گيرد.
راههاي تجويز براي ايجاد اثر سيستميك
1-راه دهاني (Oral Route)
راه دهاني معمول ترين راه تجويز است كه براي مصرف دارو توسط خود فرد، مناسب مي
باشد. S.A (Self Administration)
اين راه براي اكثر داروها به جز آنهايي كه توسط ترشحات گوارشي يا اثر عبور اول
كبدي غيرفعال مي شوند، مناسب است. اين راه در موارد زير نامناسب مي باشد:
بلافاصله قبل يا بعد از عمل جراحي، بيماران بي هوش يا در حال استفراغ و بيماران
دچار سوء جذب.
2-راه گونه اي (بوكال)(Buccal Route)
اين راه براي مصرف دارو توسط خود فرد مفيد است (S.A) و براي غلبه بر برخي
مشكلات راه دهاني به كار مي رود. غشاء موكوسي حفره بوكال جريان خون بالايي دارد
و داروها از اين طريق بدون ورود به جريان خون وريد Port كبدي، وارد جريان خون
سيستميك مي شوند. در نتيجه دارو در اثر عبور اول كبدي تخريب نمي گردد. اين راه
در بيماران بي هوش نيز ممكن است استفاده شود.
3-راه مقعدي (Rectal Route)
داروهاي تجويز شده از راه مقعد عمدتا وارد جريان خون سيستميك مي شود، هرچند
ممكن است مقداري دارو وارد وريد پورت كبدي گردد. در مقايسه با روده كوچك، جذب
دارو از طريق موكوس مقعد، كمتر قابل پيش بيني است. اين راه همچنين براي تجويز
سيستميك داروهايي كه باعث تحريك گوارشي مي شوند و يا در بيماران بي هوش و يا در
حال استفراغ مفيد مي باشد.
4-راه استنشاقي (Inhalation Route)
ميزان جريان خون بالاي ريه ها و سطح مقطع وسيع غشاء آلوئولي، خصوصياتي هستند كه
باعث جذب سريع سيستميك دارو از ريه ها مي شوند. گازهاي بي هوشي، مايعات فرار و
داروهايي با قابليت تبديل به فرم آئروسل، مي توانند براي ايجاد اثر سيستميك از
اين طريق استفاده شوند. غشاء مخاط بيني هم مي تواند راهي براي تجويز سيستميك
داروها باشد.
5-راه استعمال موضعي (Transdermal Route)
داروهاي استفاده شده در سطح پوست ممكن است به آهستگي جذب گردش خون سيستميك
شوند. اين راه در مورد داروهايي كه بعد از تجويز خوراكي طول اثر كوتاهي دارند،
به خصوص آنهايي كه به سرعت توسط كبد متابوليزه مي شوند، مفيد مي باشد. اين راه
مي تواند غلظت ثابتي از دارو در خون ايجاد كند. (Sustained Concentration)
6-راه تزريقي (Parenteral Route)
داروها ممكن است به طور مستقيم توسط تزريق وريدي وارد جريان خون سيستميك شوند.
توزيع دارو توسط جريان خون سيستميك سريع است و با اين روش بسياري از غشاهاي
بيولوژيك كه مي توانند جذب را به تاخير بياندازند، حذف مي شوند. حجم دوز (dose
volume) تزريقي داخل وريدي، بين كسري از ميلي ليتر به صورت تزريق سريع (bolus
injection) تا 500 ميلي ليتر يا بيشتر به صورت انفوزيون وريدي متغير است.
تزريق داخل شرياني اساسا براي مقاصد تشخيصي است و به استثناي نوزادان، به ندرت
جهت تجويز داروها استفاده مي شود. تزريق عضلاني داروها به فرم محلول آبي، اغلب
منجر به جذب سريع و كامل مي گردد در حالي كه در تزريق زير جلدي (Subcutaneceus)
يا حجم كم جذب آهسته تر خواهد بود. انواع راه هاي Parenteral عبارتند از: داخل
مفصلي، داخل چشمي، داخل عضله قلب، داخل مايع مغزي نخاعي
Intra cisternal, Intra cardiac, Intra ocular, Intra articular
راههاي تجويز براي اثر موضعي
راه خوراكي (Oral Route)
اشكال دارويي حاوي مواد جاذب، تركيبات ضد ميكروبي و آنتي اسيدها ممكن است جهت
ايجاد اثر موضعي در دستگاه گوارش طراحي شوند.
راه موضعي (Topical Route)
ممكن است به منظور ايجاد اثر موضعي، شكل دارويي روي اپيتليوم محل استفاده شود.
به عنوان مثال: محصولات براي استفاده روي پوست، قرنيه چشم، موكوس بيني، ركتوم،
واژن و مجاري ادراري.
انواع اشكال دارويي
اشكال مختلفي از داروها كه به بيماران تجويز مي شود در زير آمده و به طور خلاصه
توضيح داده مي شود. تمام اشكال دارويي بايد عاري از آلودگي ميكروبي بوده و
استانداردهاي بالايي در مورد آنها بايد رعايت شود. براي برخي اشكال دارويي،
استريل بودن (به معني عدم وجود ميكروارگانيسم ها) ضروري است.
بعضي از داروها توسط داروساز از محصولات استوك تهيه مي گردد. بسياري از اشكال
دارويي كه به صورت روتين تجويز مي گردند توسط كارخانه هاي داروسازي توليد و
بسته بندي مي شوند.
Applications
اينها شامل محصولات مايع يا نيمه جامد مي باشند كه بيشتر استفاده پوستي دارند.
اين محصولات معمولا سوسپانسيون يا امولسيون مي باشند.
كاشه (Cashes)
اين فرم دارويي مقاديري از پودر با دانسيته متوسط تا وزن حداكثرg2 را در خود
جاي مي دهد. امروزه اين فرم دارويي به ندرت استفاده مي شود؛ اما در گذشته براي
پوشاندن طعم بد پودرها استفاده مي شده است. به علت اندازه بزرگ، كاشه ها بايد
قبل از بلع به مدت چند ثانيه در آب خيسانده شوند.
كپسول ها(Capsules)
پوسته كپسول ها از ژلاتين ساخته مي شود و مثل كاشه ها به عنوان ابزاري براي
پوشاندن طعم بد محتويات خود به كار مي روند. دو نوع اصلي كپسول وجود دارد:
كپسول ژلاتيني سخت معمولا براي داروهاي جامد به كار مي رود. اين نوع شامل بدنه
استوانهاي شكل و درپوش است كه بعد از پرشدن كپسول روي بدنه قرار مي گيرد.
امروزه اكثر كپسول هاي استفاده شده در كارخانجات داروسازي تهيه مي شوند ولي
گاهگاهي ممكن است براي پركردن كپسول هاي سخت به خصوص در داروخانه بيمارستان، به
داروساز نياز باشد.
كپسول هاي ژلاتيني نرم، كپسول هاي يك تكه اي مي باشند كه سه عمل شكل
گيري،پركردن و بسته شدن (Sealing) در يك پروسه توليد صورت مي گيرد. محتويات اين
گونه كپسول ها معمولا محلول ها يا داروهاي پراكنده در مايعات غيرآبي مي باشند.
كپسول ها بايد به صورت كامل و با آب كافي بلعيده شوند.
كلوديونها (Collodions)
اين شكل دارويي شامل فرآورده هاي مايع براي استفاده روي پوست مي باشند.
پيروكسيلين در يك حامل فرار حل مي شود (معمولا اترواتانول) و بعد از تبخير حلال
يك فيلم محافظ روي پوست تشكيل مي دهد. همچنين كلوديونها ممكن است براي ايجاد
تماس طولاني مدت بين پوست و داروي حل شده مثل اسيد ساليسيليك، به كار روند.
كرم ها (Creams)
كرم ها امولسيونهاي نيمه جامد مي باشند كه كاربرد خارجي دارند. كرم ها شامل دو
نوع آبكي و روغني مي باشند كه نوع آبي امولسيون O/W و نوع روغني امولسيون W/O
مي باشد. كرم ها براي ايجاد اثرات نرم كننده و مرطوب كننده و يا تجويز دارو از
طريق جذب پوستي (Percutaneaus) بكار مي روند. كرم هايي كه روي زخم هاي بزرگ و
باز استفاده مي شوند، بايد استريل باشند.
Draughts
اين مايعات خوراكي امروزه كمتر استفاده مي شوند. حجم دوز معمول آنها 50ml مي
باشد كه هر دوز در يك ظرف جداگانه بسته بندي مي شود.
پودرهاي پوشاننده (Dusting Powders)
اينها شامل پودرهاي بسيار ريز و با جريان آزاد (Free-flouing) مي باشند كه
كاربرد خارجي دارند. براي استفاده اين پودرها در زخم هاي باز، استريل بودن
ضروري است.
قطره هاي گوشي (Ear Drops)
قطره هاي گوشي، محلول ها، امولسيون ها و يا سوسپانسيون هاي دارويي مي باشند كه
توسط قطره چكان در گوش چكانيده مي شوند.
Elixirs
الگزيرها فرآورده هاي مايع خوراكي و شفافي از داروهاي قوي يا تهوع آور مي باشند
كه به نحو مناسبي خوش طعم گشته اند. حامل ممكن است حاوي نسبت هاي بالايي از
اتانول يا سوكروز به همراه مواد ضد ميكروبي (پرزرواتيو) باشد. اين محافظ ها
باعث پايداري محلول ميشوند. الگزيرها از داروهايي تهيه مي شوند كه در محلول
هاي آبي ناپايدارند (مثل آنتيبيوتيكها)، بنابراين ممكن است به صورت گرانولهاي
خشك تهيه شوند و اين گرانولها بلافاصله قبل از تجويز به بيمار به صورت محلول در
آيند.
انما (Enemas)
انما، محلول ها، سوسپانسيون ها و يا امولسيون هايي هستند كه از طريق مقعد تجويز
ميشوند.
قطره هاي چشمي (Eye Drops)
قطره هاي چشمي شامل سوسپانسيون ها يا محلول هاي استريل از يك يا چند دارو مي
باشند كه در فضاي ملتحمه چكانيده مي شوند. اين فرآورده ها ممكن است به صورت تك
دوز يا چند دوزي بسته بندي شوند.
لوسيونهاي چشمي (Eye lotions)
لوسيونهاي چشمي، محلول هاي مايي و استريل مي باشند كه بدون رقيق شدن جهت شستشوي
چشم استفاده مي شوند. محلول هاي استريل كه عاري از مواد ضد ميكروبي مي باشند،
ممكن است براي كمك هاي اوليه استفاده شوند ولي طي 24 ساعت از باز كردن ظرف،
بايد دور انداخته شوند.
پمادهاي چشمي (Eye ointments)
پمادهاي چشمي محصولات نيمه جامد و استريل مي باشند كه در ملتحمه يا حاشيه چشم
(eyelid margin) استفاده مي شوند. اين پمادها شامل يك يا چند دارو مي باشند كه
در يك پايه غير محرك مناسب، محلول يا پراكنده شده اند. (Dissolved/ Dispersed)
غرغره ها(Gargles)
غرغره ها محلول هايي آبي هستند كه به منظور پيشگيري يا درمان عفونت هاي گلو
استفاده مي شوند. اين فرآورده ها معمولا به صورت فرم هاي غليظ تهيه و عرضه مي
گردند. بنابراين بايد قبل از استفاده توسط آب گرم رقيق شوند.
ژل ها (Gels)
ژل ها محصولات نيمه جامد، غير روغني و شفافي هستند كه اساسا استفاده خارجي
دارند. عامل ژله كننده ممكن است ژلاتين، كربوهيدرات (مثل نشاسته، تراگاكانت،
سديم آلژينات) و يا يك مشتق سلولزي باشد. ژل هايي كه براي زخم هاي باز و بزرگ
بكار مي روند بايد استريل باشند.
كلمه "gel" به سوسپانسيون منيزيم يا آلومينيوم هيدروكسايد كه به عنوان آنتي
اسيد استفاده مي شوند، نيز اطلاق مي شود.
گرانول ها (Granules)
گرانول ها براي تجويز دهاني، ذرات ريز و غيرمعمولي با قطر0.2-2mm مي باشند كه
در ساشه ها به صورت تك دوز بسته بندي مي شوند. برخي گرانول ها را بايد روي زبان
ريخته و با آب بلعيد و برخي ديگر را بايد قبل از استفاده در آب حل نمود. در
هنگام افزودن گرانول هاي جوشان به آب گاز كربن دي اكسايد متصاعد مي شود.
Inhalations
اينها محصولات مايعي هستند كه يا از مواد فرار تشكيل شده اند يا حاوي آنها مي
باشند. اين فرآورده ها براي بهبود احتقان و التهاب دستگاه تنفس به كار مي روند.
برخي فرار هستند به نحوي كه مي توان آنها را در دماي اتاق از يك دستمال استنشاق
نمود. محصولات اختصاصي ممكن است در كپسول هاي ژلاتيني نرم بسته بندي شوند كه
قبل از استنشاق، مايع از آن خارج مي شود. انواع ديگر Inhalation را به آب داغ
ولي نه در حال جوش اضافه مي كنند و بخار حاصله را به مدت 10 دقيقه استنشاق مي
نمايند. اين نوع Inhalation شامل مواد زير مي باشد:
محلول هاي ساده دارويي كه در الكل يا فرآورده هاي الكلي حل شده اند و توزيع هاي
مايي كه به منظور جذب و توزيع اجزاء فرار حاوي كربنات منيزيم سبك (light) مي
باشند.
Implant
Implant ديسك ها يا سيلندرهاي استريل مي باشند كه توسط جراحي وارد بافت هاي بدن
مي شوند و براي رهاسازي يك يا تعداد بيشتري دارو در طي مدت زمان طولاني طراحي
مي شده اند
Insufflations
اينها پودرهاي دارويي هستند كه توسط وسيله اي بنام insufflator به داخل گوش،
بيني،گلو يا حفرات بدن پاشيده مي شوند. امروزه اين فرآورده ها ديگر استفاده نمي
شوند و تك دوز پودرهاي دارويي در كپسول هاي سخت، جايگزين آنها شده اند. اين
كپسول ها توسط دستگاهي مي شكنند و پودر دارويي را بيمار استنشاق مي كند. اين
شيوه بيشتر براي دارورساني به دستگاه تنفس از طريق استنشاق بكار مي رود.
محلول هاي شستشو (Irrigation Solution)
اينها محلول هاي عاري از پيروژن و استريل مي باشند كه براي شستشوي حفرات بدن،
محلولهاي جراحي، زخم ها و يا سيستم ادراري تناسلي به كار مي روند.
Linctuses
لينكتوس ها محصولات مايع و ويسكوز خوراكي هستند كه معمولا براي تسكين سرفه
تجويز مي شوند.
اين فرآورده ها معمولا حاوي نسبت بالايي از شربت و گليسرول مي باشند كه اثر
بهبود دهنده (demulcent) روي غشاء گلو دارد. حجم دوز معمول كم (حدودا 5ml) است
و به منظور طولاني كردن اثر بهبوددهنده فرآورده، بايد از رقيق كردن آن خودداري
كرد.
Linements
لينمانها فرآورده هاي مايع، نيمه مايع و گاها نيمه جامدي هستند كه بر روي پوست
كاربرد دارند. لينمانها ممكن است محلول هاي الكلي، روغني يا امولسيون باشند.
انواع ضد التهابو تحريك كننده (Stimulating) روي پوست ماساژ داده مي شوند در
حالي كه برخي انواع ديگر توسط يك پانسمان گرم يا يك برس استفاده مي گردد. مثال
نوع دوم شامل انواع بي حسي و Smoothing مي باشد. لينمانها را نبايد روي پوست
آسيب ديده به كار برد.
Lotions
لوسيون ها فرآورده هاي مايعي هستند كه كاربرد خارجي دارند و استفاده از اين
فرآورده ها نياز به مالش دادن ندارد. اين محصولات يا به صورت آهسته روي پوست
ماليده مي شوند (dabbed) يا اينكه با يك پانسمان مناسب روي پوست قرار مي گيرند.
Lozenges
لوزنج ها فرآورده هاي جامدي هستند كه به طور عمده از شكر و صمغ تهيه شده اند.
صمغ در فرمولاسيون، به فرآورده قوام و چسبندگي مي بخشد و آهسته رهش شدن دارو را
تسهيل مي كند. لوزنج ها براي درمان بيماري هاي دهان و گلو و تجويز ضد احتقان ها
يا ضد سرفه ها به صورت آهسته رهش بكار مي روند.
Mixtures
ميكسچرها فرآورده هاي خوراكي مايعي هستند كه شامل يك يا چند دارو به صورت محلول
يا سوسپانسيون در يك حامل مايي مي باشند. official mixtures معمولا براي
نگهداري طولاني مدت فرموله نمي شوند.
دهانشويه ها(Mouth washes)
دهانشويه ها مشابه غرغره ها مي باشند اما براي بهداشت دهان و درمان عفونت هاي
دهاني استفاده مي شوند.
Lozenges
دهانشویه
قطره ها و اسپري هاي بيني(Nasal Drops and Sprays)
محلول هاي دارو ممكن است از يك قطره چكان يا يك بطري فشاري (Squeeze bottle)
داخل بيني چكانيده شوند. دارو مي تواند اثرات موضعي از جمله اثرات آنتي
هيستاميني، منقبض كننده عروق و ضد احتقان داشته باشد. به موازات اين اثرات ممكن
است دارو از طريق غشاء موكوسي جذب سيستميك شود كه هورمون پپتيدي اكسي توسين و
وازوپرسين از اين جمله ميباشند.
از به كار بردن قطره هاي روغني بيني بايد خودداري شود چرا كه ممكن است به مژك
هايبيني (Ciuia) آسيب وارد شود. استفاده طولاني مدت از منقبض كننده هاي عروقي
بيني ممكن است اثرات معكوس داشته باشد و منجر به گشادشدن عروق و احتقان بيشتر
گردد.
پمادها (Ointments)
پمادها فرآورده هاي چرب و نيمه جامدي هستند كه بر روي پوست، موكوس ركتوم يا
بيني استفاده مي شوند. پايه پمادها معمولا غيرآبكي و غيرقابل اختلاط با ترشحات
پوست مي باشد. پمادها مي توانند به عنوان نرم كننده به كار روند يا اينكه حاوي
داروهاي محلول يا سوسپانسيون شده در پايه خود باشند. پمادهايي كه براي زخم هاي
بزرگ و باز بكار مي روند بايد استريل باشند.
امولسيون هاي خوراكي (Oral emulsions)
عبارت "امولسيون خوراكي" به عنوان يك شكل دارويي را مي توان به اين صورت تعريف
كرد: توزيعي از قطره هاي ريز يك مايع روغني در يك فاز آبي كه تشكيل يك فاز
پيوسته بدهند. داروها مي توانند در هر يك از فازها حل شوند يا اينكه در
امولسيون پراكنده گردند.
مايعات خوراكي(Oral liquids)
مايعات خوراكي فرآورده هاي هموژني هستند كه حاوي يك يا تعداد بيشتري ماده موثره
به صورت محلول يا سوسپانسيون شده در حامل مناسب مي باشند. الگزيرها، لينكتوس
ها، ميكسچرها، قطره هاي خوراكي، امولسيون هاي خوراكي، محلول ها و سوسپانسيون
هاي خوراكي در دسته كلي محلول هاي خوراكي قرار مي گيرند.
رنگ ((Paints
رنگ ها مايعاتي هستند كه بر روي پوست يا مخاط كاربرد دارند. حلال رنگ هاي پوستي
اغلب فرار است و بلافاصله تبخير شده، فيلمي رزيني از دارو در محل باقي مي
گذارند. رنگ هاي گلو ويسكوزيته بيشتري دارند. علت اين امر غلظت بالاي گليسرول
آنها مي باشد. اين رنگ ها براي طولاني كردن مدت تماس دارو با ناحيه درگير طراحي
شده اند.
فرآورده هاي تزريقي Parenteral Preparations
اينها اشكال دارويي استريل هستند كه حاوي يك يا تعداد بيشتري دارو بوده و براي
تجويز تزريقي طراحي شده اند. فرآورده هاي تزريقي محلول ها، سوسپانسيون ها يا
امولسيون هاي استريل در حامل مناسب آبي يا غير آبي مي باشند و معمولا وابسته به
راه تجويز طبقه بندي ميشوند.
(Powders for injection) پودرهاي تزريقي مواد جامد استريل مي باشند كه با اضافه
كردن حجم مناسب مايع استريل، به صورت محلول يا سوسپانسيون در مي آيند. محلول يا
سوسپانسيون تزريقي معمولا بلافاصله قبل از استفاه تهيه مي شوند تا از تخريب طي
نگهداري طولاني جلوگيري گردد.
انفوزيونهاي داخل وريدي، محلول هاي امولسيونه استريل آبي هستند كه عاري از
پيروژن و ايزوتون با خون مي باشند. به اين فرآورده ها مواد ضد ميكروبي يا عوامل
بافر كننده افزوده نميشود و براي تجويز داخل وريدي با حجم هاي بالاتر از 15-10
ميلي ليتر طراحي شده اند.
خميرها Pastes
خميرها فرآورده هاي نيمه جامدي مي باشند كه كاربرد خارجي دارند. تفاوت خميرها
با پمادها يا ژل ها در اين است كه خميرها حاوي درصد بالايي از پودر ريز دارويي
مي باشند. پايه خميرها ممكن است غير آبكي (پارافين مايع يا نرم (Soft) ) يا
محلول در آب (گليسرول يا يك موسيلاژ) باشد. قوام خميرها، استفاده از آنها را به
عنوان پوشش محافظ مناسب مي سازد. خميرهايي كه روي زخم هاي بزرگ و باز استفاده
مي شوند بايد استريل باشند.
Pastills
پاستيل ها فرآورده هاي دارويي جامدي هستند كه براي حل شدن آهسته در دهان طراحي
شدهاند. پاستيل ها نرم تر از لوزنج ها مي باشند و پايه آنها گليسرول و ژلاتين
يا آكاسيا و شكر ميباشد.
Pessaries
اينها محصولات دارويي جامدي هستند كه براي استفاده در داخل واژن طراحي شده اند
تا در آن محيط ذوب يا حل شوند. داروها ممكن است اثر موضعي داشته باشند يا اينكه
از غشاء موكوسي واژن جذب سيستميك گردند. سه نوع Pessaries وجود دارد.Moalded
Pessaries مخروطي شكل هستند و به شيوه شيافهاي قالبي و دست ساز تهيه ميشوند.
Compressed Pessaries or Vagingal tablets در اشكال مختلف ساخته مي شوند و شبيه
قرص هاي خوراكي به شيوه پرس تهيه مي گردند.Vaginal Capsules شبيه كپسول هاي
ژلاتيني نرم و خوراكي مي باشند كه فقط در اندازه و شكل متفاوت مي باشند.
Pills
شكل دارويي خوراكي كه شامل توده كروي شكل تهيه شده از يك يا تعداد بيشتري دارو
و مواد جانبي بي اثر مي باشند. پيل ها امروزه به ندرت استفاده مي شوند، كلمه
“Pill” در محاوره به اشتباه مترادف قرص هاي ضد بارداري خوراكي (OCP) استفاده مي
شود و اين در حالي است كهOCP به شيوه پرس تهيه مي شود.
ضمادها
فرآورده هايي شبيه خميرها مي باشند كه به علت قابليت نگهداري خوب حرارت، به
صورت موضعي براي كاهش درد و التهاب بكار مي روند. بعد از حرارت دادن فرآورده را
به صورت لايه اي ضخيم روي باند پهن مي كنند و با حرارتي كه براي بيمار قابل
تحمل باشد، باند را روي موضع قرار مي دهند.
Powders oral
دو نوع پودر براي استفاده داخلي وجود دارد:
Bulk Powders: معمولا حاوي داروهاي غير Potent مثل آنتي اسيدها مي باشند چرا كه
بيمار دوز مصرفي را توسط يك قاشق 5 ميلي ليتري اندازه گيري ميكند. سپس يا پودر
در آب پراكنده مي شود يا اينكه در مورد پودرهاي جوشان در آب حل مي شود.
Powders for mixtures
اينها پودرهايي هستند كه به نسبت استاندارد ميكسچرهاي از نوع سوسپانسيون، با هم
مخلوط شده اند. به عنوان مثال مي توان از مخلوط BP مگنزيوم تري سيليكات نام
برد. پودرهاي مخلوط شده را مي توان به صورت مناسب به فرم خشك نگهداري كرد. در
موقع نياز مي توان با اضافه كردن حامل مناسب و هر مايع ديگري از پودر خشك،
سوسپانسيون دارويي تهيه كرد.
Pressurized dispensers
(aerosol sprays )
انواع متعدد و مختلف محصولات دارويي ممكن است به اين فرم بسته بندي شوند كه
عموما اينها را به عنوان آئروسل مي شناسند. اسپري هاي سطحي كه ذراتي با قطر mμ
100 يا بزرگ تر توليد مي كنند ممكن است كاربردهاي متعددي از جمله موارد زير
داشته باشند:
ضد عفوني كننده سطحي، پوشش دهنده زخم و سوختگي، بهبود تحريك ناشي از گاز گرفتگي
يا گزش و بهبود درد عضلاني
Spray-on dusting powders در ظروف تحت فشار (Pressurized) نيز در دسترس
ميباشند.
Foam dispensors در برخي فرآورده هاي اسپرم كش استفاده مي شوند. كف هاي مقعدي
به صورت metered dose بسته بندي مي شوند. آئروسل هاي meterd dose كه گليسريل
تري نيترات را براي جذب سريع از غشاء بوكال به فرم قطركهاي ريز در مي آورد نيز
در دسترس ميباشند.
داروساز بايد متوجه باشد كه سوء استفاده (abuse) پروپلانت ها همانند حلال ها مي
تواند توهم زايي، مسموميت شديد و مرگ احتمالي را به دنبال داشته باشد.
Pressurizde inhalation
(aerosol inhalations)
آئروسل هاي استنشاقي، محلول ها، سوسپانسيون ها يا امولسيون هاي دارويي مي باشند
كه به صورت مخلوط با پروپلانت هاي بي اثر در dispenser هاي آئروسل بسته بندي مي
شوند. دريچه فنري به همراه يك وسيله metering (دوز بندي) در نهايت باعث رهايش
دارو به صورت قطركهاي با قطر μm 50 يا كمتر مي شود، آنگاه مريض داروي رها شده
را از طريق دهان استنشاق مي كند. دريچه در برخي انواع توسط فشار انگشت و در
برخي ديگر با نفس كشيدن بيمار از قطعه دهاني فعال مي شود.
محلول ها
محلول ها فرآورده هايي هستند كه حاوي يك يا تعداد بيشتري اجزاء محلول مي باشند.
اين فرآورده ها كاربردهاي مختلفي اعم از داخلي و خارجي دارند.
قرص هاي محلول ساز
Solutions tablets
اينها قرص هاي پرس شده اي هستند كه براي تهيه محلول در آب حل مي شوند و بر روي
پوست يا غشاء مخاطي كاربرد دارند. اين قرص ها معمولا بدون پوشش و در دو سو محدب
ميباشند. آنهايي كه حاوي مواد سمي هستند از نظر شكل و رنگ متفاوت مي باشند.
اين قرص ها به گونه اي فرموله شده اند كه سريعا حل شوند
اسپري ها ((Sprays
اسپري ها فرآورده هاي دارويي مي باشد كه در محيط مايي، الكلي يا محيط حاوي
گليسرول فرموله شده اند. اين اسپري ها به وسيله atomizer يا Nebulizer مناسب بر
روي غشاء موكوسي گلو و بيني استفاده مي شوند.
شيافها (Suppositories)
شياف ها فرآورده هاي جامدي هستند كه براي استفاده در ركتوم طراحي شده اند. شياف
ها در ركتوم ذوب، حل يا پراكنده مي شوند و اثر موضعي يا سيستميك از خود نشان مي
دهند.
شربت ها (Syrups)
شربت ها محلول هاي مايي غليظ از يك قند (معمولا سوكروز) مي باشند. شربت هاي
معطر، فرم مناسبي براي پوشاندن طعم نامطلوب داروها مي باشند. به علت تسريع فساد
دندانها، استفاده طولاني مدت از اين فرآورده ها توصيه نمي شود. به همين دليل
شربت هاي سوربيتول از اين لحاظ ارجح مي باشند.
قرص ها
Tablet
قرص ها از پرس كردن دارو و مواد جانبي متعدد به صورت شكل دارويي جامد، تهيه مي
شوند. هر قرص حاوي يك تك دوز از دارو (ها) مي باشد. قرص هاي خوراكي معمولا با
آب بلعيده مي شوند اما جويدن يا حل كردن قرص قبل از استفاده نيز ممكن است توصيه
شود. قرص ها به طوري طراحي شده اند كه دارو را در مجراي گوارشي رها كنند تا به
سيستم گردش خون جذب شود يا اينكه ندرتا اثر موضعي داشته باشد (به Solution tab
و Pessaries مراجعه شود.)
Vitrellae
اينها كپسول هايي با ديواره ضخيم شيشه اي هستند كه حاوي مواد فرار مي باشند كه
توسط جاذب پشمي پنبه اي و كيسه خارجي ابريشمي محافظت مي شوند. كپسول براي رهايش
ماده و استنشاق بخار آن شكسته مي شود. اين فرم قبلا براي تجويز نيتريت هاي فرار
در درمات آنژين صدري استفاده مي شده اند ولي امروزه منسوخ گشته اند.
محصولات حد واسط استفاده شده در داروهاي تركيبي (Compounding)
محصولات ذكر شده در زير ممكن است توسط داروساز به عنوان محصولات استوك تهيه شود
يا اينكه از كارخانجات داروسازي تهيه گردد. اين موارد در تهيه داروهاي تركيبي
استفاده ميشوند.
عصاره ها ((Extracts
اينها فرآورده هاي غليظي هستند كه حاوي ماده موثره گياهان يا داروهاي حيواني مي
باشند. اين محصولات با حلال هاي مناسب استخراج و تغليظ شده اند و به سه فرم
عصاره مايع ، نرم و خشك وجود دارند.
گليسرين ها (Glycerins)
اينها محلول هاي دارويي در گليسرول مي باشد كه آبدار يا بدون آب هستند.
ارائه مقالات درسی در مورد علوم آزمایشگاهی که بشتر مطالب از اینترنت گرفته شده است.